Holmez accepts Bitcoin for toll payment, how much can Iran earn?

به گزارش فایننشال تایمز، در ۸ آوریل، دولت ایران به شرکت‌های کشتیرانی جهانی ابلاغیه‌ای صادر کرد که طبق آن تمامی نفتکش‌هایی که در طول دوره دو هفته‌ای آتش‌بس آمریکا و ایران از تنگه هرمز عبور می‌کنند، باید به عنوان شرط عبور، عوارضی به صورت بیت‌کوین برای هر بشکه پرداخت کنند. این ابلاغیه نهاد مجری را مشخص نکرد، اما شامل یک آدرس بیت‌کوین و این جمله بود که «کشتی‌هایی که عوارض را پرداخت نکنند، امنیت عبورشان تضمین نمی‌شود.»

این نخستین باری است که از سال ۱۹۷۹، یک کشور غیرحاکم درخواست عوارض ترانزیت در تنگه هرمز را مطرح می‌کند. واکنش فوری عمومی این بود: «ایران واقعاً چقدر می‌تواند از این عوارض جمع‌آوری کند؟» با این حال، پس از بررسی اعداد، پاسخ به‌طور شگفت‌آوری ناچیز است.

روزانه ۲۱ میلیون دلار از کنار گوش ایران عبور می‌کند

ابتدا بیایید حداکثر عوارض را محاسبه کنیم. طبق آخرین داده‌های منتشر شده توسط اداره اطلاعات انرژی آمریکا (EIA) در ژوئن امسال، جریان روزانه نفت از تنگه هرمز در نیمه اول سال ۲۰۲۵ برابر با ۲۱ میلیون بشکه بوده است که نفت خام و میعانات گازی حدود ۱۴.۲ میلیون بشکه از آن را تشکیل می‌دهند و مابقی شامل فرآورده‌های پالایش‌شده و سایر مایعات نفتی است. بر اساس عوارض ۱ دلاری برای هر بشکه، در صورت اجرای کامل در دوره ۱۴ روزه آتش‌بس، مجموع نظری آن ۲.۹۲۶ میلیارد دلار و به طور میانگین ۲۱ میلیون دلار در روز خواهد بود. با توجه به قیمت نهایی بیت‌کوین در ۸ آوریل پس از اخبار آتش‌بس که ۷۱,۹۰۶ دلار بود، این مبلغ تقریباً معادل ۴,۰۶۹ بیت‌کوین است.

در حالی که ایران اسماً این پول را از «کشتی‌های عبوری» می‌گیرد، در واقع آن را از خریداران پشت نفتکش‌ها دریافت می‌کند. طبق همان گزارش EIA، در سال ۲۰۲۴، ۸۴ درصد از نفت خام و میعانات گازی صادر شده از طریق هرمز به آسیا رفته است که چین، هند، ژاپن و کره جنوبی در مجموع حدود ۶۹ درصد آن، یعنی ۱۴.۴ میلیون بشکه در روز را مصرف کرده‌اند. اروپا و آمریکا در مجموع کمتر از ۱۶ درصد را به خود اختصاص داده‌اند و سهم آمریکا تنها حدود ۵۰۰ هزار بشکه در روز است که ۷ درصد از واردات نفت خام و ۲ درصد از کل مصرف این کشور را تشکیل می‌دهد. به عبارت دیگر، اگر ایران بخواهد این قبض عوارض را تفکیک کند، گیرندگان آن پالایشگاه‌ها و شرکت‌های ملی نفت آسیا خواهند بود.

شایان ذکر است که غول واقعی صادرات هرمز ایران نیست، بلکه عربستان سعودی است که روزانه حدود ۵.۵ میلیون بشکه نفت صادر می‌کند که ۳۸ درصد از صادرات نفت خام این تنگه را تشکیل می‌دهد. صادرات ایران از همان آبراه عبور می‌کند و آن‌ها از همسایه خود عوارض می‌گیرند.

این پول در دفاتر مالی ایران تنها به اندازه چند روز است

با تغییر تمرکز از «نفتکش‌ها» به «دفاتر مالی»، ۲.۹۳ میلیارد دلار بلافاصله مقیاس خود را نشان می‌دهد.

طبق دو تحلیل منتشر شده توسط نهاد نظارتی تحریم‌های آمریکا (FDD) در اکتبر و نوامبر امسال، صادرات نفت خام ایران در اکتبر ۲۰۲۵ به اوج ۲.۱۵ میلیون بشکه در روز رسید و درآمدهای ماهانه آن (با احتساب ۵ تا ۱۰ درصد تخفیف نسبت به شاخص برنت) بین ۳۹ تا ۴۲ میلیارد دلار برآورد شد که به طور میانگین حدود ۱.۳ میلیارد دلار در روز است. با این معیار، عوارض کامل نظری ۲.۹۳ میلیارد دلاری تنها معادل ۲.۳ روز از درآمد صادرات نفت خام ایران است.

تضاد هزینه‌های نظامی حتی بی‌رحمانه‌تر است. طبق گزارش اندیشکده مرکز داده‌های باز ایران، کل هزینه‌های نظامی ایران در سال ۲۰۲۵ با افزودن بودجه رسمی ۱۲.۳۶ میلیارد دلاری به صندوق ویژه نفت و گاز حدود ۱۱ میلیارد یورویی (معادل ۱۰.۷۴ میلیارد دلار)، به نزدیک ۲۳ میلیارد دلار می‌رسد. این عوارض تنها می‌تواند هزینه‌های نظامی ایران را برای ۴.۶ روز تأمین کند. حتی با استفاده از برآورد محافظه‌کارانه‌تر، اگر رقم ۷.۹ میلیارد دلاری مؤسسه تحقیقات صلح بین‌المللی استکهلم (SIPRI) برای هزینه‌های نظامی ایران در سال ۲۰۲۴ را در نظر بگیریم، سقف عوارض تنها حدود ۱۳.۶ روز از هزینه‌های نظامی را پوشش می‌دهد.

حالا بیایید آن را با خزانه ملی مقایسه کنیم. طبق پایگاه داده FRED فدرال رزرو، ذخایر ارزی محاسبه‌شده توسط بانک مرکزی ایران در ژانویه ۲۰۲۵ حدود ۳۳.۸ میلیارد دلار بود. این عوارض تنها معادل ۰.۸۷ درصد از آن مبلغ است. بیان صریح‌تر را می‌توان در چشم‌انداز اقتصادی خاورمیانه صندوق بین‌المللی پول (IMF) در مه ۲۰۲۵ یافت، جایی که ذکر شده برای اینکه ایران در سال ۲۰۲۵ بودجه خود را متعادل کند، قیمت نفت باید به ۱۶۳ دلار در هر بشکه برسد، در حالی که قیمت واقعی نفت تنها نصف آن است. در همان گزارش، نرخ رشد تولید ناخالص داخلی ایران در سال ۲۰۲۵ حدود ۰.۳ درصد برآورد شده و تورم از پیش‌بینی اولیه ۳۷ درصدی در ابتدای سال به ۴۳ درصد بازنگری شده است. این عوارض صرفاً «خرده‌نانی» است که «حتی نیم‌ماه را هم سیر نمی‌کند.»

به همین دلیل است که این عوارض نباید به عنوان «پول جنگ» تلقی شود. این یک هزینه آزمایشی توسط ایران در وضعیت خفگی مالی است، در مقیاسی چنان کوچک که نمی‌تواند هیچ مشکلی را حل کند، اما چنان نمادین است که برای ایجاد یک شوک در بازار جهانی کافی است.

هفت سال ناتوانی در فروش نفت، در حالی که کسب‌وکار همسایگان متوقف نشده است

چرا ایران این زمان و روش را برای جمع‌آوری عوارض انتخاب کرد؟ پاسخ در روندی نهفته است که مدت‌ها دست‌کم گرفته شده بود.

محور سمت چپ این نمودار نشان‌دهنده صادرات نفت خام خود ایران است که قبل از بازگشت تحریم‌های آمریکا در سال ۲۰۱۸، میانگین روزانه ۲.۰۷ میلیون بشکه بود، در سال ۲۰۱۹ به ۰.۹۷ میلیون بشکه کاهش یافت و به دلیل ترکیب همه‌گیری و تحریم‌ها در سال ۲۰۲۰ به پایین‌ترین حد تاریخی خود یعنی ۰.۴۴ میلیون بشکه رسید. طبق ستون «ایران واچ» مؤسسه صلح ایالات متحده، ایران تنها در سال ۲۰۲۰ مبلغ ۴۱.۳ میلیارد دلار درآمد صادراتی را از دست داد. سپس با تکیه بر ناوگان خاکستری و ارائه تخفیف‌های نفتی به چین به تدریج بهبود یافت و در نهایت تا اکتبر ۲۰۲۵ به اوج ۲.۱۵ میلیون بشکه بازگشت.

محور سمت راست، کل حجم ترانزیت همان آبراه است. طبق گزارش‌های سالانه EIA، این رقم در سال ۲۰۱۸ روزانه ۲۰.۵ میلیون بشکه، در ۲۰۲۲ روزانه ۲۱ میلیون بشکه، در ۲۰۲۴ روزانه ۲۰ میلیون بشکه و در نیمه اول ۲۰۲۵ روزانه ۲۰.۹ میلیون بشکه بوده است. طی هفت سال، نفت خود ایران از کنار گوشش کاهش یافته، اما حتی یک بشکه هم از خانه همسایه کمتر برداشته نشده است. برای ایران، این آبراه همیشه «کسب‌وکار دیگران، دروازه من» بوده است.

این پیشینه تاریخی طرح عوارض است. پس از سه تلاش ایران برای نجات خود از طریق درآمد نفتی و سه بار تحریم شدن و بازگشت به نقطه اول، برای اولین بار، هدف عوارض خود را از «نفت من» به «نفت شما» تغییر داد. آتش‌بس آمریکا و ایران یک پنجره سیاستی دو هفته‌ای به آن داد؛ اینکه آیا می‌تواند آن را جمع‌آوری کند یک بحث است، اما قیمت‌گذاری حق عبور از این آبراه، پیامی است که هم به خود و هم به همسایگان مخابره می‌شود.

از روی دفتر حساب، این بیشتر شبیه یک قبض هفت سال معوقه است.

ارز دیجیتال تنها مجرای واقعی برای به جیب زدن این پول است

در نهایت، چرا بیت‌کوین و نه دلار آمریکا، یوان یا یورو؟

طبق گردآوری پلتفرم تحلیل صنعت Brave New Coin بر اساس داده‌های مرکز مالی جایگزین کمبریج (CCAF) در سال ۲۰۲۵، سهم ایران از هش‌ریت جهانی استخراج بیت‌کوین حدود ۴.۲ درصد است که پس از ایالات متحده، قزاقستان، روسیه و کانادا در رتبه پنجم جهان قرار دارد. این بدان معناست که قدرت هش متعلق به داخل ایران، خود یک کانال تسویه حساب مستقل از سوئیفت است که در آن دستگاه‌های استخراج مستقیماً دارایی‌های قابل انتقال تولید می‌کنند.

تحقیقات عمیق منتشر شده توسط آسیا تایمز در مارس امسال گزارش داد که سپاه پاسداران در سال ۲۰۲۵ بیش از ۳ میلیارد دلار وجوه رمزارزی را مدیریت کرده است که شامل پرداخت به عوامل، انتقال نفت تحریم‌شده و خرید تسلیحات می‌شود. طبق گزارش جرایم رمزارزی سال ۲۰۲۵ چین‌آنالیسیس، مجموع وجوه رمزارزی دریافتی توسط نهادهای تحت تحریم جهانی در سال ۲۰۲۵ حدود ۱۰۴ میلیارد دلار بوده که رشدی ۶۹۴ درصدی نسبت به سال قبل داشته و عمدتاً توسط ایران هدایت شده است. این اعداد همگی یک چیز را می‌گویند: ایران مدت‌هاست که ارز دیجیتال را به عنوان یک دهان مالی دوم در نظر گرفته و این کانال سه تا چهار سال است که با زیرساخت‌ها، کانال‌ها و نقاط تسویه حساب آماده، در حال فعالیت است.

و اما چرا استیبل‌کوین که بسیار پرطرفدار است نه؟ زیرا استیبل‌کوین‌های تحت نظارت که به دلار آمریکا متصل هستند مانند USDT و USDC می‌توانند درست مانند دلار توقیف شوند و با دانستن آدرس کیف پول ایران، مسدود شوند. این اتفاق بارها در تاریخ رخ داده است.

بنابراین «پرداخت عوارض با بیت‌کوین» یک موضع‌گیری نیست؛ بلکه تنها مجرای ایران برای دریافت مستقیم این پول بدون عبور از سوئیفت، بدون عبور از بانک‌های اروپایی یا آمریکایی و بدون مسدود شدن توسط بانک‌های واسطه است. عوارض ایران برای این دو هفته، حتی اگر به طور کامل دریافت شود، معادل کمی بیش از دو روز درآمد صادرات نفت است. با این حال، ایران انتخاب کرده که آن را به بیت‌کوین قیمت‌گذاری کند، زیرا هر پول دیگری به سادگی به حساب نخواهد رسید.